(Ảnh: Cán bộ, đảng viên xã Thăng An viếng hương Tượng đài Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được)
Tiếng súng ngày 4.9.1954
Sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 được ký kết, đất nước tạm thời bị chia cắt hai miền. Với âm mưu biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới, đế quốc Mỹ đã dựng lên chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm và tiến hành nhiều chính sách đàn áp phong trào cách mạng.
Tại vùng đông huyện Thăng Bình (cũ)– nơi có truyền thống đấu tranh kiên cường – các hoạt động kiểm soát, khủng bố tinh thần và đàn áp của chính quyền tay sai ngày càng gia tăng. Chúng thường xuyên truy lùng, bắt bớ những người từng tham gia kháng chiến, đồng thời gây nhiều sức ép đối với đời sống của Nhân dân.
Sự kiện đau thương bùng phát vào sáng ngày 4.9.1954, khi lực lượng thuộc Đại đội 4 của Tiểu đoàn bảo an 611 (Liên hiệp Pháp) kéo đến khu vực Bàu Bàng (nay thuộc xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng) và ngang nhiên chặt phá cây cối, ruộng vườn của Nhân dân.
Trước hành động ngang ngược ấy, nhiều người dân đã đứng ra phản đối, yêu cầu bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, thay vì giải quyết thỏa đáng, tên chỉ huy đơn vị lại ra lệnh nổ súng đàn áp. Những loạt đạn vô nhân tính đã khiến nhiều người dân vô tội ngã xuống tại chỗ. Không dừng lại ở đó, lực lượng lính còn ném lựu đạn và truy đuổi những người đang tìm cách chạy thoát.
Vụ thảm sát đã làm 43 người dân Thăng Bình (cũ) thiệt mạng và 23 người khác bị thương, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em. Khung cảnh tang thương bao trùm cả vùng quê. Nhưng chính sự tàn bạo ấy đã làm bùng lên làn sóng phẫn nộ mạnh mẽ trong nhân dân.
Ngay sau đó, bà con trong vùng đã khiêng những người bị thương và thi thể của các nạn nhân kéo về phía Chợ Được để tố cáo tội ác của quân lính. Những tiếng khóc thương xen lẫn tiếng hô đòi công lý vang lên khắp các ngả đường, báo hiệu một cuộc đấu tranh lớn của quần chúng nhân dân sắp bùng nổ.
Biển người vây Chợ Được
Tin dữ nhanh chóng lan khắp vùng đông Thăng Bình. Từ các làng xã như Hà Lam, Tất Viên, Ngọc Sơn, Phước Châu, Vân Tây, Hưng Mỹ, Trà Đỏa… từng đoàn người nối tiếp nhau kéo về Chợ Được.
Đoàn người tham gia đấu tranh gồm đông đảo nông dân, tiểu thương, phụ nữ, thanh niên và cả những cụ già tóc bạc. Người già chống gậy, phụ nữ bồng con nhỏ, thanh niên đi đầu đoàn người – tất cả cùng chung một ý chí: yêu cầu kẻ thù phải trả lời trước Nhân dân về tội ác đã gây ra.
Đến cao điểm, hơn 5.000 người dân đã tập trung tại khu vực Chợ Được, tạo thành một vòng vây rộng lớn bao quanh lực lượng lính bảo an. Giữa biển người cuồn cuộn ấy, những lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió, những tiếng hô đòi công lý vang dội cả một vùng quê.
Trước khí thế đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng, lực lượng lính bảo an vốn hung hăng trước đó dần rơi vào thế bị động. Chúng co cụm lại giữa vòng vây của nhân dân, trong khi đại diện quần chúng liên tục lên tiếng tố cáo tội ác và yêu cầu phải chịu trách nhiệm trước nhân dân.
Cuộc đối đầu giữa hàng nghìn người dân tay không với một đơn vị lính được trang bị vũ khí đầy đủ đã trở thành hình ảnh tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường của nhân dân Quảng Nam trong những năm tháng đầy biến động của lịch sử.
Cuộc đấu tranh 4 ngày đêm buộc địch nhận tội
Trước diễn biến ngày càng phức tạp của tình hình, Huyện ủy Thăng Bình đã kịp thời họp bàn và chỉ đạo để phong trào đấu tranh của quần chúng đi đúng hướng, tránh bị kẻ địch lợi dụng khiêu khích nhằm đàn áp tiếp.
Từ một phản ứng ban đầu mang tính tự phát, phong trào nhanh chóng trở thành cuộc đấu tranh chính trị có tổ chức, thể hiện vai trò lãnh đạo của Đảng đối với quần chúng nhân dân.
Trong suốt bốn ngày đêm từ ngày 4 đến ngày 7/9/1954, hàng nghìn người dân kiên trì bao vây, đấu tranh buộc lực lượng lính bảo an phải thừa nhận tội ác. Trước sức ép mạnh mẽ của quần chúng, lực lượng địch buộc phải ký biên bản thừa nhận hành vi giết người, đồng thời chấp nhận bồi thường thiệt hại, lo chi phí cứu chữa cho người bị thương và cung cấp vải, quan tài để mai táng những người đã hy sinh.
Cuộc đấu tranh kết thúc trong thế chủ động của nhân dân. Dù phải chịu nhiều mất mát đau thương, nhưng tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường của quần chúng đã buộc kẻ thù phải nhượng bộ và thừa nhận tội lỗi trước Nhân dân.
Sự kiện Hà Lam – Chợ Được vì thế đã trở thành một dấu son trong lịch sử phong trào đấu tranh chính trị của Nhân dân Quảng Nam, góp phần cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh cách mạng ở nhiều địa phương khác trong tỉnh.
Di tích lịch sử – địa chỉ đỏ hôm nay
Sau ngày quê hương hoàn toàn giải phóng (26.3.1975), Đảng bộ và Nhân dân huyện Thăng Bình (cũ) đã xây dựng tượng đài và bia tưởng niệm ngay tại nơi diễn ra cuộc đấu tranh để tưởng nhớ những đồng bào đã anh dũng hy sinh.
Khu di tích hiện nay có diện tích gần 9.000m², với nhiều hạng mục công trình tưởng niệm và cảnh quan cây xanh. Nổi bật ở trung tâm là tượng đài cao khoảng 5 mét, khắc họa hình ảnh ba nhân vật tiêu biểu cho Nhân dân trong cuộc đấu tranh: một cụ già, một cô gái và một thanh niên bồng em bé bất động trên tay – biểu tượng cho sự mất mát và tinh thần bất khuất của người dân trước bạo lực của kẻ thù.
(Ảnh: Tuổi trẻ Thăng An tổ chức chương trình “Hành trình – Tổ quốc tôi”)
Năm 2005, di tích được UBND tỉnh Quảng Nam công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh và đến năm 2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia.
Ngày nay, nơi đây thường xuyên diễn ra các hoạt động dâng hương tưởng niệm, sinh hoạt truyền thống và tham quan tìm hiểu lịch sử. Đối với địa phương Thăng An, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, cùng với nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội, địa phương tiếp tục quan tâm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của di tích, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm lan tỏa sâu rộng những giá trị lịch sử của cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được. Qua đó, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ hôm nay, tiếp thêm động lực để cán bộ, đảng viên và Nhân dân chung sức xây dựng quê hương Thăng An ngày càng phát triển./.